Przełamać tabu – prawa ofiar przemocy seksualnej

Projekt „Przełamać tabu – prawa ofiar przemocy seksualnej” realizowany był przez Fundację na rzecz Równości i Emancypacji STER od marca 2015 do końca kwietnia 2016 roku, we współpracy ze Stowarzyszeniem WAGA z Gdańska i Stowarzyszeniem na rzecz Kobiet VICTORIA z Rzeszowa, w ramach programu Obywatele dla Demokracji, finansowanego ze środków Europejskiego Obszaru Gospodarczego EOG.

Projekt miał na celu zmianę stanu wiedzy i świadomości społecznej na temat przestępstwa zgwałcenia, które dotyka kobiety w różnym wieku, niezależnie od ich sytuacji społeczno-ekonomicznej i poziomu wykształcenia. W ramach projektu przeprowadzono badania ilościowe z kobietami, żeby poznać skalę przemocy seksualnej, i badania jakościowe z kobietami, które mają za sobą doświadczenie gwałtu. Sprawdziłyśmy również, jak funkcjonuje nowe prawo ścigające przestępstwo zgwałcenia z urzędu, a nie (jak to było do stycznia 2014 roku) na wniosek osoby pokrzywdzonej. Zbadałyśmy, jak przygotowana do postępowania zgodnie z nowym trybem jest Prokuratura i Policja. W ramach monitorującej części projektu przeprowadziłyśmy badania pogłębione z policjantkami i policjantami oraz prokuratorami, przeanalizowałyśmy statystyki odnośnie postępowań prokuratorskich w sprawach dotyczących przestępstwa zgwałcenia, jak również statystyki i orzeczenia sądowe dotyczące spraw rozpatrywanych przez sądy dotyczących przestępstwa zgwałcenia.

Na kanwie badań powstał spektakl „Gwałt. Głosy” według scenariusza Sylwii Chutnik, w reżyserii Agnieszki Błońskiej, który został wystawiony w grudniu 2015 roku w Teatrze Powszechnym w Warszawie.

Wyniki badań zostały przedstawione na konferencjach w Gdańsku (12 kwietnia 2016 roku), Rzeszowie (14 kwietnia 2016 roku) i Warszawie (18 kwietnia 2016 roku). Raport prezentujący wyniki badań dostępny jest na naszej stronie w dziale Publikacje w wersji polskiej i angielskiej.

Projekt koordynowała Agnieszka Grzybek, działania badawcze koordynowała dr Magdalena Grabowska.

Dane wynikające z przeprowadzonych przez nas badań mówią same za siebie. Przemoc seksualna doznana ze strony mężczyzn jest powszechnym doświadczeniem kobiet, które wzięły udział w naszym badaniu. 87 procent respondentek spotkało się w swoim życiu z jakąś formą molestowania seksualnego. 62 procent uczestniczyło w aktywności seksualnej wbrew swojej woli. 23 procent doświadczyło próby gwałtu, a 22 procent gwałtu. W większości wypadków sprawcą była osoba bliska: obecny (22 procent) lub były partner (63 procent), a do zdarzenia doszło w mieszkaniu (55 procent). Badania z jednej strony ujawniają ogromną skalę przemocy seksualnej wobec kobiet, z drugiej – „szarą strefę” przemocy seksualnej, przemocy doświadczanej w rodzinie, która nie jest zgłaszana organom ścigania i o której nie wiedzą najbliżsi. Dane uzyskane z naszych badań przełamują stereotypowe wyobrażenie gwałtu jako incydentalnego i sporadycznego, którego sprawcą jest mężczyzna nieznany kobiecie.

Połączenie badań ilościowych z jakościowymi było innowacyjnym elementem naszego projektu. Nasze badanie jest pierwszym przeprowadzonym na tak dużą skalę po wprowadzeniu nowego trybu ścigania przestępstwa zgwałcenia. Dane uzyskane w trakcie realizacji projektu pozwoliły ocenić, na ile sprawnie funkcjonuje nowy system ścigania przestępstwa zgwałcenia, w jakim stopniu udało się zrealizować cele, jakie przyświecały nowelizacji przepisów. Nowelizacja Kodeksu karnego, znosząca wnioskowy tryb ścigania przestępstwa zgwałcenia, i Kodeksu postępowania karnego, wprowadzająca instytucję jednorazowego przesłuchania osoby pokrzywdzonej przez sąd, miała zwiększyć skuteczność ścigania przestępstwa zgwałcenia i chronić osobę pokrzywdzoną przed tzw. wtórną wiktymizacją w czasie badania sprawy przez organy ścigania, a potem podczas procesu sądowego. Chciałyśmy, aby nasz raport stał się punktem wyjścia do debaty nad polityką społeczną, kosztami przemocy seksualnej, ale również metodologią badań nad przemocą i możliwościami współpracy między instytucjami naukowymi i organizacjami pozarządowymi. Rekomendacje w nim zawarte mają posłużyć usprawnieniu systemu ścigania przestępstwa zgwałcenia i wyeliminowaniu jego mankamentów.

Biorąc pod uwagę szeroki rezonans społeczny i duże zainteresowanie mediów wynikami naszych badań, można stwierdzić, że cel ten udało nam się osiągnąć.