Sojusznicy czy Przeciwnicy? Jak przekonać środowisko lekarskie w Polsce do wspierania praw reprodukcyjnych i seksualnych?

W 2016 roku Fundacja STER rozpoczęła realizację nowego, dwuletniego projektu poświęconego zdrowiu i prawom reprodukcyjnym. Głównym celem projektu „Sojusznicy czy przeciwnicy? Jak przekonać środowisko lekarskie w Polsce do wspierania praw reprodukcyjnych i seksualnych?” jest zbadanie, w jakich okolicznościach i warunkach środowisko lekarskie w Polsce byłoby skłonne wesprzeć starania o liberalizację przepisów dotyczących przerywania ciąży, dostęp do antykoncepcji i edukacji seksualnej.

Od 1993 roku w Polsce obowiązuje jedna z najbardziej restrykcyjnych w Europie ustaw regulujących możliwość przerywania ciąży. Kryminalizacja aborcji z przyczyn społecznych i ekonomicznych zmusza kobiety do szukania ratunku w „podziemiu aborcyjnym” lub za granicą. Co więcej, z powodu „mrożącego efektu” restrykcyjnego ustawodawstwa ograniczony jest również dostęp do aborcji nawet w przypadkach prawnie dopuszczalnych. Lekarki i lekarze odmawiają legalnej aborcji, ponieważ boją się sankcji, jakie mogą ich spotkać na gruncie kodeksu karnego. Wielu z nich powołuje się na „klauzulę sumienia” i odmawia świadczenia określonych usług – nie tylko zabiegów przerywania ciąży, ale nawet przepisania antykoncepcji awaryjnej lub nowoczesnej antykoncepcji. Polska była wielokrotnie krytykowana za nieprzestrzeganie praw reprodukcyjnych i seksualnych przez instytucje międzynarodowe, takie jak Komitet Praw Człowieka (w 1999, 2004 i 2010 roku), Komitet ds. Likwidacji Dyskryminacji Kobiet (w 2007 i 2014 roku), Komitet Praw Ekonomicznych, Socjalnych i Kulturalnych (w 1998, 2002 i 2009 roku). Polska przegrała dotychczas trzy sprawy przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w Strasburgu w 2006 (sprawa Alicji Tysiąc przeciwko Polsce), w 2011 (sprawa R. R. przeciwko Polsce) i 2012 (sprawa P. i S. przeciwko Polsce). Mimo to środowiska konserwatywne i prawicowe podejmują kolejne inicjatywy zmierzające do zaostrzenia i tak już restrykcyjnego prawa.

W przeciwieństwie do innych krajów, gdzie zliberalizowano prawo do przerywania ciąży m.in. dzięki wsparciu środowiska lekarskiego (we Francji w 1972 roku, w Hiszpanii w 2010 roku), polskie lekarki i lekarze raczej niechętnie podchodzą do angażowania się w tego typu działania, mimo że przecież „podziemie aborcyjne” jest faktem. Niewyjaśniona jest nagła zmiana postaw środowiska lekarskiego po 1989 roku, jak również niechęć do podejmowania działań na rzecz praw reprodukcyjnych. Z tego względu zdecydowałyśmy się na projekt adresowany do lekarek i lekarzy.

Cel projektu jest dwojaki. Po pierwsze, chcemy zidentyfikować bariery i przeszkody, które powodują, że polscy lekarze i lekarki, w szczególności lekarze ginekolodzy i ginekolożki, nie wspierają zmian w prawie aborcyjnym w dwóch jego aspektach. Po drugie, pragniemy dowiedzieć się, co skłoniłoby lekarki i lekarzy do zaangażowania się w działania na rzecz liberalizacji prawa do przerywania ciąży, a także szerzej, do przyjęcia bardziej liberalnego podejścia do praw reprodukcyjnych, antykoncepcji i edukacji seksualnej.

Badania pogłębione wśród lekarek i lekarzy są pierwszym etapem projektu, którego celem jest zachęcenie środowiska lekarskiego do zaangażowania się na rzecz zmiany w obszarze praw reprodukcyjnych w Polsce. Punktem odniesienia były dla nas również doświadczenia innych krajów o kontekście kulturowym na pozór podobnym do polskiego ze względu na dominującą pozycję Kościoła katolickiego – Hiszpanii i Irlandii. Interesujący jest zwłaszcza przypadek Hiszpanii, gdzie w 2010 roku udało się doprowadzić do zliberalizowania przepisów dotyczących przerywania ciąży, lecz także Irlandii, gdzie zawiązała się koalicja organizacji (feministycznych i reprezentujących środowisko lekarskie) dążąca do zniesienia ósmej poprawki do Konstytucji, przyjętej w referendum w 1983 roku, całkowicie zakazującej aborcji.

Badania zostały przeprowadzone w 2016 i 2017 roku. Czy wyniki wywiadów pogłębionych z polskimi ginekologami i ginekolożkami są dla nas zaskakujące? Do pewnego stopnia potwierdzają nasze wcześniejsze intuicje dotyczące powodów bierności środowiska lekarskiego w zakresie praw reprodukcyjnych, z drugiej strony pokazują jednak, że jest całkiem spora grupa lekarzy i lekarek opowiadających się za liberalizacją prawa do przerywania ciąży, tyle że czekających, aż zmiana sama się dokona wraz z całkowitą wymianą klasy politycznej, co może przecież potrwać wiele lat. Nastawienie ginekologów i ginekolożek do kwestii przerywania ciąży trafnie zdiagnozowała dr Magdalena Grabowska, która opracowała wyniki badań, określając je jako „zróżnicowanie, strach i konformizm”. Z jednej strony opinie lekarek i lekarzy są niejednolite i bardzo zróżnicowane, z drugiej zaś w wielu wywiadach przewijał się strach przed utratą pracy, napiętnowaniem w środowisku zawodowym i konformistyczne dostosowywanie się do zaistniałych warunków, w jakim przyszło im pracować. Wyniki badań z lekarzami i lekarkami w Polsce były punktem wyjścia do dyskusji na temat strategii zwiększania aktywności środowiska lekarskiego w debacie i działaniach dotyczących liberalizacji przepisów w zakresie przerywania ciąży, przeprowadzonej w grupach fokusowych. Wydaje się, że istotnym elementem dalszych działań powinno być pozytywne wzmocnienie lekarek i lekarzy kierujących się podmiotowością pacjentek, uznających ich autonomię i popierających prawo do przerywania ciąży. Zmianie postaw lekarek i lekarzy mogłaby pomóc edukacja na poziomie studiów medycznych i edukacja osób wykonujących zawód ginekologa/ ginekolożki. Bardzo ważna jest również współpraca między środowiskami lekarskimi i organizacjami pozarządowymi oraz ruchami społecznymi opowiadającymi się za zmianą obecnego restrykcyjnego prawa dotyczącego przerywania ciąży.

Raport „Sojusznicy czy przeciwnicy? Środowisko lekarskie w debacie o prawie kobiet do przerywania ciąży”, który został przedstawiony na konferencji zorganizowanej 30 czerwca 2017 roku, szczegółowo omawia wyniki naszych badań. Zarówno one, jak i analiza doświadczeń Hiszpanii i Irlandii posłużą do wypracowania strategii działań na rzecz liberalizacji przepisów w zakresie zdrowia i praw reprodukcyjnych, nastawionej na współpracę ze środowiskiem lekarskim.

Projekt realizowany jest przy wsparciu finansowym Fundacji Open Society Institute we współpracy z Human Rights Initiative of the Open Society Foundations.