Platforma na rozdrożu Pekińska „Platforma działania” w kontekście procesów globalizacyjnych

Jakie znaczenie ma dziś dla nas pekińska „Platforma działania”? Które elementy języka, które cele „Platformy” weszły do głównego nurtu ruchu kobiecego i polityki na różnych poziomach?

Zapytane o wagę dokumentu, członkinie organizacji kobiecych często nie potrafią sprecyzować, jaki konkretnie wpływ na ich działania miał końcowy dokument konferencji pekińskiej. Zagadnięte o znaczenie „Platformy”, kobiety niezwiązane z ruchem kobiecym odpowiadają szczerze, że nie wiedziały nawet o jej istnieniu. Czy to znaczy, że przyjęty w 1995 roku i uważany za przełomowy dokument, zwieńczający IV Światową Konferencję ONZ w sprawach Kobiet, ten niemający precedensu, międzynarodowy manifest poparcia dla równości płci należy odłożyć do lamusa? Czy jako dokument inicjujący obecność organizacji z krajów postsocjalistycznych „Platforma działania” ma szczególne znaczenie dla przedstawicielek „pierwszej fali” organizacji kobiecych w naszym regionie i na świecie? Czy też „Platforma działania” pozostaje istotną częścią historii zmagań na rzecz równości kobiet, a jej język i postulaty w różnych formach – na przykład postulat polityki włączania kwestii równości płci do głównego nurtu (tzw. gender mainstreaming) – zostały przez ruch kobiecy tak głęboko uwewnętrznione, że sam dokument zniknął nam już z pola widzenia?

Analiza historii powstawania pekińskiej „Platformy działania”, strategii jej wdrażania i egzekwowania oraz niełatwych relacji z teorią feministyczną pozwala usytuować dokument w szerszym kontekście sporu pomiędzy feministyczną teorią i praktyką, jak również pomiędzy kobietami reprezentującymi rozmaite lokalizacje geopolityczne: globalną Północ, globalne Południe i – niejednokrotnie pomijany – region Europy Środkowo-Wschodniej.

Przede wszystkim należy jednak pamiętać, że konferencji pekińskiej i pracom nad jej końcowym dokumentem towarzyszyła zarówno ewolucja w myśleniu o zasadzie równości i sprawiedliwości społecznej w ramach ONZ, jak i rewolucyjne – jak na owe czasy – włączenie języka teorii feministycznych do dokumentów prawa międzynarodowego.

O ile równość praw stanowi od czasów jej powstania jedną z naczelnych zasad działania Organizacji Narodów Zjednoczonych, o tyle jej rozumienie zmienia się w czasie i pod wpływem rozmaitych nurtów filozofii politycznej. Początkowo mieliśmy więc do czynienia z koncepcją „niewidzialnej równości” (1945-1975) – w taki sposób równość jest na przykład definiowana przez uchwaloną w 1947 roku Powszechną Deklarację Praw Człowieka i Obywatela. Podejście oparte na zasadzie „niewidzialnej równości” odnosi się do klasycznej, liberalnej definicji prawa jako neutralnego, a więc niedyskryminującego żadnej z grup społecznych, i jednocześnie nieuwzględniającego istniejących podziałów ze względu na płeć, klasę, rasę czy orientację seksualną.

Od roku 1975 roku, czyli od momentu rozpoczęcia ogłoszonej przez ONZ tzw. Dekady Kobiet (1975-1985), w polityce równościowej ONZ zaczyna dominować postawa oparta na zasadzie „widzialnej równości”. Odejście od koncepcji liberalnej wiąże się z przekonaniem, że nie pozwala ona ujawnić strukturalnych, a więc zawartych w samych definicjach instytucji, relacji władzy między płciami. Uznanie, iż kobiety są indywidualnymi i kolektywnymi podmiotami dyskryminacji, stało się głównym celem Konferencji Kobiet w Meksyku (1975), w Kopenhadze (1980) i w Nairobi (1985). Z punktu widzenia praw kobiet ważna jest również ONZ-owska Konferencja Praw Człowieka, która miała miejsce w Wiedniu w 1993 roku. To właśnie tutaj zdefiniowany został paradygmat praw kobiet jako praw człowieka, także w Wiedniu działaczki feministyczne zwróciły uwagę na konieczność uznania płci za ważny aspekt kształtujący doświadczenia kobiet i mężczyzn. Jednak to dopiero pekińska „Platforma działania” i późniejsze dokumenty wprowadzają na stałe pojęcie płci społeczno-kulturowej (gender) do języka ONZ, języka prawa międzynarodowego i polityki społecznej oraz domagają się włączenia równości płci do głównego nurtu polityki społecznej, zarówno na poziomie lokalnym, jak i globalnym.

Pełna wersja artykułu do pobrania w formacie pdf

Jest to polska wersja artykułu przygotowanego dla potrzeb publikacji Fifteen Years After Beijing: Platform for Action at the Crossroads, Fundacja im. Heinricha Bölla, Warszawa 2010. Publikacja dostępna pod linkiem.